Manzum Bir Astronomi Kitabı “Usûl-i Hâl” (Dil İncelemesi-Metin)

Abstract

Türk dilinin tarihi dönemleri içerisinde farklı alfabelerle yazılmış metinlerinin çeviri yazı alfabesine aktarılmasıyla o metinlerdeki dil özelliklerinin ve söz varlığının hem geçmiş kullanımları gün yüzüne çıkarılabilecek hem de mevcut kullanımdaki değişimleri tartışılabilecektir. Yıldızları, gök cisimlerini, burçları ve bunların hareketlerine bağlı olarak yeryüzünde meydana gelen olayları kendine has bir söz varlığı ve üslupla anlatan “Usûl‑i Hâl” de bu amaçla çalışmaya konu edilmiştir. Eser, her sayfaya 2 sütun halinde, 11 satır olarak yazılmış toplam 492 beyitten meydana gelen bir astronomi kitabıdır. Konusu itibarıyla kendine has bir dille yazılan eserde yer alan başlıca hükümler; yıldızların burçları ne kadar zamanda dolaştığı, Arap, Acem ve Rum toplumlarına göre yıl dönümleri, mevsimlerin değişimi, bu değişimlere bağlı olarak meydana gelen tabiat olayları, gök cisimlerinin hareketleri, ayın çeşitli burçların etkisine girmesi ve buna bağlı olarak yeryüzünde meydana gelen zelzele, kıtlık, bolluk, hastalık, sağlık gibi iyi veya kötü olaylardır. Yaygın olarak görülmeyen ilm-i ahkâm-ı nücum konusunu içeren eserlerden biri olan ve Eski Anadolu Türkçesinden Osmanlı Türkçesine geçiş dönemi eseri olarak nitelendirebileceğimiz “Usûl‑i Hâl”in dil özelliklerinin tespit edilmesi düşüncesiyle ele alınan bu çalışmanın “Giriş” kısmında eserin içeriği ve biçim özellikleri hakkında bilgi verildikten sonra dil özellikleri sırasıyla “ses bilgisi, şekil bilgisi ve söz varlığı” başlıkları altında incelenmeye çalışılmıştır. Çalışmanın sonunda ise incelemeye esas alınan manzum astronomi metni çeviri yazı alfabesiyle verilmiştir.