Çarlık Rusya Döneminde Kazaklar ve Kırgızlar Arasında Eğitim-Öğretim Meselesi ve Bunun Osmanlı Basınında Yer Alması

Abstract

XX. yüzyılın başlarında Rusya Müslümanları arasında dört tür eğitim kurumu faaliyet göstermekteydi. Bunlar, Rus Hükümeti’nin açtığı Rus çocukları için açılan okullar, Rus-Yerli mektepleri, eski usullü mektep-medreseler ve usul-i cedit esaslı cedit mektep-medreseleri idi. Öte yandan Osmanlı’da gerçekleşen II. Meşrutiyet (1908) sonrası ülkede özgürlük rüzgârı esmiş ve basın-yayın organları çoğalmıştı. Bu dönemde Türkçü ve İslamcı yayın organlarının da çoğalmaya başladığı bilinmektedir. Osmanlı basını tarafından yayımlanmış dergi ve gazetelerde Kafkasya, Kırım, Kazan, İdil-Ural, Sibirya, Buhara, Hive, Taşkent, Fergana, Yedisu ve bütün Kazak bozkırları hakkında bilgiler yer almaktaydı. Ayrıca İstanbul’da eğitim amaçlı ve siyasi nedenlerle bulunan Rusya Müslümanlarının tesiriyle Osmanlı basınında Rusya Müslümanlarıyla ilgili yüzlerce yazı yayımlanmıştır. Araştırmamızda Osmanlı dergileri taranarak, o dönemde Kazaklar ve Kırgızlarda eğitim ile ilgili kaleme alınan makaleler incelenmiştir. Tarafımızca taranmış söz konusu süreli yayınlar olan Sırat-ı Müstakim, Tearif-i Müslimin ve İslam Mecmuası gibi dergilerde yayımlanan yazılarda Orta Asya’daki eğitim faaliyetleri ideolojik ve kültürel perspektiflerle değerlendirilmiştir. Çalışma nitel içerik analiz yöntemiyle incelenerek elde edilen veriler söylem analizi ve karşılaştırmalı yöntemlerle ele alınmıştır. Bu veriler, Osmanlı basınında Kazaklar ve Kırgızlarda eğitim meselelerinin ideolojik bir çerçevede ele alındığını göstermektedir. Bir yandan Rus eğitim politikaları eleştirilirken diğer yandan Müslüman toplumların eğitim yoluyla güçlenmesi gerektiği vurgulanmıştır. Bu bağlamda Kazaklar ve Kırgızlarda eğitim konusu, Osmanlı basınında hem bir “uyanış” çağrısı hem de İslam birliği fikri çerçevesinde ele alınmıştır.